młyny na bornholmie • wiatraki • młyny wodne • zabytki techniki • historia • krajobraz
Bornholm bywa nazywany „młyńską wyspą”. Kiedyś działało tu ponad 200 młynów (wiatraki i młyny wodne), a do dziś zachowało się około 20 obiektów. To wyjątkowe zabytki techniki, które świetnie łączą się z roadtripem lub trasą rowerową.
Pierwszy wiatrak na Bornholmie zbudowano około 1500 roku w okolicach zamku Hammershus. Początkowo młyny służyły głównie do mielenia zboża, ale wraz z rozwojem przemysłu w XVII wieku zaczęto wykorzystywać je także do napędzania urządzeń innych branż.
Młyny były rozlokowane na całej wyspie, jednak najlepiej zachowały się te na wschodzie, północy i południu. Dziś to jedne z najbardziej fotogenicznych i „bornholmskich” atrakcji – idealne na krótki przystanek po drodze.
Bo to świetny mix: historia + technologia + krajobraz. Wiatraki i młyny wodne pozwalają zobaczyć, jak działała wyspa w dawnych czasach – i robią genialne tło do zdjęć.
Na Bornholmie spotkasz trzy główne rodzaje młynów: wiatraki typu koźlak, wiatraki holenderskie oraz młyny wodne.
Wiatraki typu koźlak to najstarsze i najbardziej „klasyczne” drewniane młyny wiatrowe. Ich wyróżnikiem jest konstrukcja oparta na masywnym słupie (kozle), dzięki czemu obracano cały budynek młyna w stronę wiatru. To proste, ale genialne rozwiązanie techniczne, które przez stulecia napędzało lokalną gospodarkę. Koźlaki są dziś wyjątkowo fotogeniczne: drewniana bryła, tradycyjna forma i często piękne otoczenie sprawiają, że wyglądają jak żywy fragment historii wkomponowany w krajobraz Bornholmu.
Wiatraki holenderskie to młodsza, bardziej zaawansowana technologicznie forma młynów wiatrowych. W przeciwieństwie do koźlaków nie obraca się cały młyn, tylko sama góra – czyli kopuła (kaptur) ze skrzydłami. Dzięki temu można było budować większe, stabilniejsze konstrukcje z większą ilością miejsca w środku na mechanizmy. To właśnie holenderskie wiatraki najlepiej pokazują rozwój technologii: są wydajniejsze, bardziej funkcjonalne i często dominują w krajobrazie swoją wysokością. Na Bornholmie zobaczysz zarówno obiekty w świetnym stanie, jak i takie, które stały się już spokojnymi zabytkami „do oglądania z zewnątrz” – i jedne, i drugie mają swój klimat.
Młyny wodne korzystały z energii płynącej wody – zwykle przy strumieniach i rzekach. Zamiast wiatru pracowało koło wodne, które napędzało mechanizmy mielenia. Dziś są rzadsze, ale często stoją w bardzo malowniczych miejscach: w dolinach, przy stawach i śluzach, wśród zieleni. To idealny wybór na spokojny spacer i „ciche” zwiedzanie z dala od najbardziej turystycznych punktów.
Wiatraki typu koźlak (najstarsze konstrukcje młynów w Europie) opierają się na masywnym drewnianym słupie, dzięki czemu cały budynek można było obracać w kierunku wiatru. Na Bornholmie zachowały się trzy koźlaki: Bechs Mølle (Svaneke), Egeby Mølle (Åker) oraz Tejn Mølle (Melsted).
To jedne z najbardziej „klimatycznych” obiektów na wyspie – świetne na krótki przystanek, zdjęcia i szybkie poznanie historii.
Bechs Mølle stoi na obrzeżach Svaneke. Zbudowany w 1629 roku, jest największym z trzech zachowanych koźlaków na wyspie i jednocześnie największym wiatrakiem typu koźlak w całej Danii. Młyn działał do 1928 roku, a dzięki kolejnym renowacjom zachował się w bardzo dobrym stanie.
Egeby Mølle (1787) leży między Bodilsker a Aakirkeby. Młyn ma burzliwą historię – m.in. przeniesienie po zniszczeniach i gruntowną renowację w latach 1996–1999. Dziś jest sprawny i pokazuje, jak wyglądała praca młynów w dawnych czasach.
Tejn Mølle (znany też jako Melsted Mølle) stoi nad Muzeum Rolniczym Melstedgaard. Pierwotnie powstał około 1800 roku w Årsballe, a do Melsted przeniesiono go w 2006 roku. To jeden z nielicznych młynów, który nadal bywa wykorzystywany w praktyce.
W połowie XVIII wieku na Bornholmie zaczęto budować wiatraki holenderskie, w których obracał się jedynie kaptur ze skrzydłami. Dzięki temu można było tworzyć większe konstrukcje z większą ilością miejsca na maszyny. Pierwszy taki wiatrak powstał w Rønne w 1793 roku.
Dziś na Bornholmie zachowało się około 12 holenderskich wiatraków – są świetnym przykładem rozwoju technologii młynarskiej.
Aarsdale Mølle to prawdziwa legenda Bornholmu. Zbudowany w 1877 roku, jest jedynym młynem w Danii, który działa nieprzerwanie od momentu powstania. Można zobaczyć jego wnętrze, poznać proces mielenia i kupić świeżą mąkę produkowaną na miejscu.
Myreagre Mølle wyróżnia się ośmiokątnym kształtem i budową z lokalnego piaskowca. Przez lata był ważnym punktem w lokalnej społeczności, a dziś – choć wymaga opieki – pozostaje wyjątkowym obiektem dla fanów architektury i fotografii.
Kullmanns Mølle stoi wysoko nad Gudhjem. Zbudowany w 1893 roku, przez lata zmieniał funkcje (m.in. warsztat, lokal), a dziś pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych punktów miasta.
Kirkemølle (1861) to jedyny zachowany kamienny wiatrak na wyspie, zbudowany z lokalnego piaskowca. Po latach zaniedbań został odbudowany (renowacja trwała do 1982 roku) i jest dziś jednym z najciekawszych zabytków technicznych Bornholmu.
Valsemølle (1867) stoi na dziedzińcu nowoczesnego młyna produkującego mąkę. To ważny element historii przemysłu na wyspie – po pożarze w 1976 roku zdecydowano o renowacji ze względu na wartość zabytkową.
Kuremølle (związany z rodziną Sommer) działał do początku lat 50. XX wieku. Po zamknięciu piekarni w 1976 roku powstało stowarzyszenie przyjaciół młyna, które zajęło się renowacją – dzięki temu obiekt przetrwał w dobrym stanie.
Svanemølle (1856) to świetnie zachowany drewniany wiatrak holenderski nad Svaneke. Dzięki przejęciu przez lokalną społeczność i renowacjom (m.in. 1960) przetrwał próbę czasu i do dziś wygląda imponująco.
Saxebro Mølle (okolice Boderne) działał do 1958 roku, gdy burza uszkodziła skrzydła. To klasyczny przykład kompleksu „młyn + zabudowania + dawna piekarnia”.
Bakkemølle (1871) przez blisko 100 lat był ważnym elementem lokalnego młynarstwa. Po zamknięciu w 1970 roku usunięto technologię młyna – dziś to głównie „bryła” i historia miejsca.
Stenby Mølle (1857, okolice Rø) to najstarszy zachowany drewniany holenderski wiatrak na wyspie. Młyn wymaga dalszej renowacji – docelowo potrzebuje nowej czapy i skrzydeł, by odzyskać dawny wygląd.
Røbro Mølle (1895) zachował technologię z początków XX wieku, co czyni go wyjątkowym przykładem rozwoju młynarstwa. Skrzydła odnowiono w 1949 roku, a w 1970 roku zostały usunięte.
Dawniej młyny wodne były powszechnym elementem krajobrazu Bornholmu – szczególnie wzdłuż cieków wodnych. Z czasem mniejsze konstrukcje zastąpiły większe młyny z pionowym kołem napędowym. Do dziś przetrwały trzy obiekty: Vang Vandmølle, Slusegårds Vandmølle oraz Ågårds Vandmølle.
Vang Vandmølle (1811) to najlepiej zachowany młyn wodny na wyspie. Po zakończeniu pracy w 1905 roku został odrestaurowany i objęty ochroną jako zabytek. Od 1969 roku jest pod opieką Muzeum Bornholmskiego, a renowacje (m.in. 2010–2011) pozwoliły zachować go w świetnym stanie.
Slusegårds Vandmølle leży przy Øle Å w pobliżu Sømarken. Ma system śluz i staw pstrągowy, a sam młyn (początek XVIII w.) jest przykładem tradycyjnej architektury Bornholmu. Po renowacjach w latach 50. i 60., a następnie montażu nowego młynka w 1989 roku, obiekt jest funkcjonalny do dziś.
Ågårds Vandmølle to niewielki, urokliwy młyn przy Øle Å. Przestał być używany w 1958 roku, ale jest regularnie odnawiany. Razem ze stawem tworzy spokojny, malowniczy zakątek i świetnie pokazuje, jak wyglądały mniejsze młyny wodne na Bornholmie.
Jeśli chcesz zacząć od „top 2”, wybierz Kullmanns Mølle w Gudhjem (największy holenderski wiatrak w Danii) oraz Aarsdale Mølle w Årsdale (jedyny młyn w Danii działający nieprzerwanie od 1877 roku). To świetne punkty na trasie zwiedzania wschodniej części wyspy.
Na „szybki przegląd” 3–5 młynów zaplanuj zwykle 2–4 godziny (z dojazdami i przystankami na zdjęcia). Jeśli chcesz zobaczyć więcej i dołożyć spacery w okolicy, potraktuj to jako pół dnia.
To zależy od konkretnego obiektu i sezonu. Część młynów jest prywatna lub dostępna wyłącznie z zewnątrz, ale zdarzają się miejsca z możliwością wejścia podczas wydarzeń, dni otwartych lub w określonych godzinach. Najbezpieczniej założyć, że młyny oglądasz głównie z zewnątrz, a wejście traktujesz jako bonus.
Koźlak to starszy typ: obraca się cały budynek młyna w stronę wiatru. Wiatrak holenderski jest nowszy: obraca się tylko kaptur (góra) ze skrzydłami, dzięki czemu młyn mógł być większy i bardziej wydajny.
Tak — wiele młynów zobaczysz bez długich spacerów, więc nawet przy wietrze czy przelotnym deszczu możesz zrobić krótkie postoje „po drodze”. Dodatkowo młyny świetnie łączą się z kawą w miasteczkach i krótkimi punktami widokowymi.
Samochodem zrobisz trasę najszybciej, ale rower daje najlepszy „bornholmski klimat” i świetnie pasuje do krótkich przystanków przy młynach. Jeśli planujesz aktywny dzień, ułóż trasę z odcinkami 5–15 km i przerwami na zdjęcia.
Zdecydowanie — młyny są „namacalne” i ciekawe wizualnie, a dzieci zwykle lubią opowieści o tym, jak wiatr lub woda napędzały maszyny. Najlepiej sprawdza się plan: krótki dojazd, 10–20 minut na miejscu, zdjęcia i dalej kolejny punkt.
Wybierz opcję dla siebie: wycieczka z przewodnikiem (kontekst i gotowy plan) albo rower (najlepszy klimat Bornholmu i swoboda zwiedzania).
